Terug in Nederland – over verdwenen dieren, nieuwe kansen en een konikpaard op mijn tekentafel

Tijdens het tekenen van een konikpaard dook ik in zijn achtergrond. En zoals dat vaker gaat: hoe langer je kijkt, hoe interessanter het wordt. Dit paard is namelijk geen “gewoon” paard, maar onderdeel van een groter verhaal over natuurherstel in Nederland. Nederland is misschien wel een van de minst wilde landen, met al haar kaveltjes, rechte lijnen en gereguleerde landschappen. Zou Nederland ooit weer wild kunnen worden? Daar zijn heel veel ideeën over, en minstens net zoveel meningen. Maar wat minder ter discussie staat, is dat er al van alles in beweging is. In deze blog neem ik je mee langs dieren die verdwenen zijn én weer terugkwamen. Soms met hulp van de mens, en soms helemaal op eigen kracht.

Teruggebracht

Sommige dieren waren simpelweg verdwenen uit Nederland. Niet omdat ze hier niet thuishoorden, maar omdat ze geen kans meer kregen. De Europese bever is daar misschien wel het bekendste voorbeeld van. Door intensieve jacht (voor bont, vlees en zelfs geurstoffen) verdween hij rond 1826 volledig uit Nederland. Pas in 1988 werden de eerste bevers weer uitgezet in de Biesbosch, onder andere door ARK Rewilding Nederland en Staatsbosbeheer. Inmiddels bouwen ze weer dammen, veranderen ze waterstromen en creëren ze complete leefgebieden voor andere soorten. Eén dier, met een enorme impact.

De Europese otter verdween nog recenter: in 1988 werd het laatste exemplaar doodgereden. Vervuiling, verkeer en versnippering maakten Nederland onleefbaar voor deze schuwe jager. Vanaf 2002 werden otters opnieuw uitgezet, en met succes. Ze zijn nog kwetsbaar, maar weer aanwezig in onze wateren. Denk aan waterrijke natuurgebieden in Overijssel, Friesland en Flevoland, met Nationaal Park Weerribben-Wieden als absolute hotspot.

En dan de Wisent, ofwel Europese bison: een soort die al zo'n duizend jaar geleden uit Nederland verdween. Tegenwoordig kan je ze weer bewonderen in het Kraansvlak (Nationaal Park Zuid-Kennemerland), op de Veluwe en in Natuurgebied De Maashorst (Noord-Brabant), als onderdeel van rewildingprojecten. Niet volledig “wild” zoals vroeger gezien de dieren beheerd worden, maar wel een interessante stap richting een robuuster ecosysteem.

Teruggefokt

Misschien een gekkig woord, want je kan nooit exact hetzelfde voorouderdier terugbrengen door te fokken. Bij terugfokken worden bestaande rassen selectief met elkaar gekruist om eigenschappen van een uitgestorven voorouder te benaderen. Voorheen werd vooral op uiterlijke kenmerken geselecteerd, maar tegenwoordig kan ook DNA onderzoek worden gedaan. Na meerdere generaties en selectie ontstaat dan een dier dat qua uiterlijk, gedrag, DNA en ecologische rol dichtbij zijn voorouder komt.

En dan kom je uit bij het konikpaard – het dier dat de inspiratie gaf voor deze blog. Het konikpaard is geen echt wild paard, maar een oud Pools ras dat sterk lijkt op de uitgestorven tarpan (Equus ferus ferus). Sinds de jaren ’80 worden ze in Nederland ingezet in natuurgebieden. Niet als decoratie, maar als “natuurlijke beheerders”. Door te grazen en het landschap te verstoren zorgen ze voor variatie: open plekken en bloemrijke zones.

Hetzelfde geldt voor runderen zoals het Heckrund en de modernere variant, het Tauros rund. Die laatste is een lopend project van onder andere ARK Rewilding Nederland, met als doel een dier te ontwikkelen dat qua gedrag en uiterlijk dichter bij het oorspronkelijke oerrund (de oeros) ligt.

Deze dieren zijn interessant, omdat ze ergens tussen wild en menselijk ontwerp in zitten. En dat roept vragen op. Hoe wild is iets dat door de mens is vormgegeven? In hoeverre mogen we ingrijpen als mens? Een ding is zeker: zonder deze dieren zouden veel van onze natuurgebieden er compleet anders uitzien.

Teruggevonden

Misschien nog wel het meest fascinerend zijn de soorten die hun weg hebben teruggevonden, soms na eeuwen. Bijvoorbeeld de kraanvogel, die als broedvogel in 1750 verdween uit Nederland. Inmiddels broedt hij weer in rustige, natte natuurgebieden. Als ze in de buurt zijn herken je ze zonder twijfel aan hun roep (te beluisteren op de site van de Vogelbescherming).

Een ander bijzonder voorbeeld is de zeearend, die ook "vliegende deur" wordt genoemd door zijn enorme vleugelspanwijdte van 200 tot 250 cm en brede rechte vleugels in de vlucht. Deze indrukwekkende roofvogel verdween in de 19e eeuw uit Nederland, maar keerde terug toen waterkwaliteit verbeterde en gebieden rustiger werden. In 2006 was er weer een succesvol broedgeval – een mijlpaal.

En dan de beruchte wolf. In de 19e eeuw verdween hij uit Nederland, vooral door vervolging. Rond 2015 dook hij weer op, vanuit Duitsland. Inmiddels zijn er weer roedels actief op de Veluwe en daarbuiten.

De terugkeer deze soorten laat iets belangrijks zien: als er voldoende ruimte, rust en voedsel is, komt de natuur ook zelf in beweging. En wie weet kunnen we binnenkort ook andere grote wilde soorten verwachten. De lynx (sinds de middeleeuwen niet meer in NL) beweegt zich bijvoorbeeld via België en Duitsland richting onze grens. En soms zijn er ook nieuwkomers: de goudjakhals (vanuit Zuidoost-Europa) laat zich sinds 2016 weleens vastleggen op wildcamera's.

Tot slot

Teruggebracht, teruggefokt of teruggevonden. Deze dieren staan symbool voor een zoektocht: hoe brengen we dynamiek terug in een landschap dat we zo strak hebben ingericht? Hoe laten we natuur weer een beetje haar eigen gang gaan, en moeten we vasthouden of juist leren loslaten? En misschien wel de allergrootste vraag - wat is 'natuur'? 
​
​Toen ik begon aan die tekening van het konikpaard, zag ik vooral een mooi dier dat ik kende uit de duinen waar ik zo graag kom. Subtiele kleurovergangen, een rustige blik, opgaand in het landschap met zijn zandtinten. Alsof hij daar altijd al thuishoorde. Uiteindelijk is de natuur een plek waar iedereen, mens en dier, zich thuis hoort te voelen. Het is een huis dat altijd in beweging is - tot vóór de laatste ijstijd liepen er zelfs nijlpaarden rond in Nederland, kan je het je voorstellen? Misschien is het minder een kwestie van wie hier hoort (want we wonen hier allemaal), en meer een kwestie van een gezond thuis creëren.